Evreni anlamaya çalışırken yalnızca güncel bilimsel araştırmalara değil tarihte kurulmuş düşünce biçimlerine de yaslanırız. Bilim insanlarının geçmişte içinde bulundukları kozmosu nasıl kavradıkları; bugün evrene dair geliştirdiğimiz düşünceleri anlamak açısından belirleyicidir. Çünkü tarih boyunca hiçbir bilgi sistemi kesintisiz bir çizgide ilerlememiştir. Her dönemin kendi hakikati, kendi kabulleri ve kendi görme biçimleri vardır.
Jan Matejko, Astronom Kopernik veya Tanrıyla Sohbetler, 1873.
Merkezin Kaybı
Rönesans’ın getirdiği aydınlanma, Orta Çağ Avrupası’nın düşünce dünyasını köklü bir biçimde dönüştürmüş; insanın evrenle kurduğu ilişkiyi yeniden tanımlamıştır. Bu dönüşümün en sarsıcı kırılma noktalarından biri, Kopernik’in evrenin merkezine oturtulmuş insan bakışını sorgulamasıdır. Dünya’yı evrenin merkezine oturtmak, ciddi gözlemsel güçlükler de yaratmaktadır. Dünya merkezli model gezegenlerin hareketlerini açıklamakta yetersiz kalıyor; sorunun kökten çözülmesinin yerine mevcut model üzerinde çözümler geliştirilmeye çalışılıyordu. Güneş merkezli model gözlemsel sorunları büyük ölçüde çözse bile Dünya’yı merkezi konumdan alıp sıradan bir gezegen boyutuna indirgemek dönemin şartları ve kabulleri düşünüldüğünde oldukça sıkıntılı bir durumdu.
Kopernik’i devrimsel yapan merkezi düşünce yapısını sorgulama cesareti olmuştur. Güneş merkezli evren modeli ile Kopernik yalnızca astronomik bir model önermekle kalmamış; insanın kendini konumlandırdığı epistemik zemini de sorgulama imkanı sunmuştur. Açılan bu yeni uzamsal alanda sadece astronominin değil; insan düşüncesinin, bilgi üretiminin ve gerçekliği kavrama biçimlerinin temelleri de yeniden şekillenmiştir. Evrenin artık insanın bakışına göre kurulmuş bir düzen olmaktan çıkıp, insandan bağımsız geniş ve kayıtsız bir sistem olarak algılanması modern insanın kozmik yalnızlığının ilk bilimsel zeminini oluşturur.
Paradigma Değişimi
Yüzyıllar boyu değişmemiş olan ön kabullerle gözlem yapan astronomların tekil bir keşif ile devrimsel bir değişim geçirdiğini söyleyemeyiz. Var olan düşünce yapılarının nasıl çöktüğünü ve nasıl yeniden kurulduğunu Thomas Kuhn’un bilimsel devrimlerin yapısı ve paradigma değişimi üzerine geliştirdiği yaklaşımla açıklamak daha doğru olacaktır.
Kuhn’un paradigma değişimi kavramıyla, 2012 yılında, üniversitede aldığım fizik tarihi dersinde tanışmıştım. Hocamız bilimsel devrimlerin yapısından bahsettiğinde sınıftan herhangi bir itiraz ya da soru gelmemişti. Bunu böylece kabullenişimize çok şaşırdığını hatırlıyorum. Aslında o gün hiçbirimiz, ne söylendiğini tam olarak anlamamıştık. Paradigma, devrim, anomali gibi kavramlar havada asılı kalmış gibiydi. O güne kadar bilimi daha çok “tarihin ilerleyişine paralel doğrusal bir akış” gibi algılıyordum. Bilim adamlarının hatasız bir mantık çizgisinde ilerlediğini, her bir keşfin bir öncekine eklendiğini sanıyordum. Aslında bunu yalnızca ben değil, sınıftaki birçok arkadaşım düşünüyordu. Çünkü o güne kadar öğrendiğimiz, bilimin mutlak bir ilerleme çizgisi olduğuydu. Bilim, hatalarını geride bırakır, daha doğruyu bulur, gelişir ve ilerlerdi. Kuhn’un söylediği ise “Bilimsel değişimler, sandığımız gibi yumuşak geçişlerle olmuyordu.” Aksine, birikmiş anomaliler, kurulu düzenin içinde bir krize yol açıyor ve sonunda eski paradigma çöküyordu. Bilim insanları, yeni paradigmayı kabul etmeden önce direniş gösteriyor, çünkü bildikleri her şeyi yanlışlamaları gerekiyordu.
İnsanın evrenin kendisi için kurulmuş bir sahnenin merkezinde yer almadığını kabul etmesi, yalnızca bilimsel sonuçlar doğurmadı. Merkez kaybı beraberinde varoluşsal problemler ve değişimleri de getirdi. Anlamın hazır olarak verilmediği bu yeni dünya ve belirsizlik hali modern sanatın temel zeminini oluşturdu.
Figürün Küçüldüğü Manzara
Kopernik Devrimi sonrası düşünce dünyasında yaşanan değişimlerin, sanata olan yansımaları ani ve keskin bir kopuştan ziyade, figürün giderek merkezsizleştiği, yeni bir görme rejiminin ortaya çıkmasıyla karşılık bulmuştur. Rönesans ile birlikte perspektifin matematiksel kurallar çerçevesinde kurulması, mekanın insan bakışına göre düzenlenmesini mümkün kılmış; insan figürü uzun süre tuvalin kurucu öznesi olmayı sürdürmüştür. Ancak bilimsel düşüncede merkezin yerinden edilmesiyle birlikte, bu ayrıcalıklı konum da giderek çözülmeye başlamıştır. Doğa büyümüş, gökyüzü genişlemiş, perspektif insanı merkezde tutmak yerine, onu mekanın içine doğru küçültmüştür. Böylece insan, evrenin doğal referans noktası olmaktan uzaklaşarak, kozmik ölçekte giderek konumsuzlaşan ve yalnızlaşan bir varlık haline gelmiştir.
Bu epistemolojik kayma, sanat alanında en berrak karşılıklarından birini Pieter Bruegel The Elder’ın resimlerinde bulur. Bruegel’de insan figürü hâlâ vardır; ancak artık kompozisyonun belirleyici öznesi değildir. Geniş bir peyzaj içine dağılmış, birbirine benzeyen figürler ile bireyin önemi azalır ve sıradanlaşır. İnsan doğanın döngüleri ve mekanın sürekliliği karşısında küçülür; resimdeki merkez tekil bir özneye değil, insan dışı bir düzene ait olur. Tıpkı Kopernik sonrası kozmik düzende olduğu gibi, insan burada evrenin kurucu ölçütü olmaktan çıkar.
Pieter Bruegel (Baba), Karda Avcılar (The Hunters in the Snow), 1565, Kunsthistorisches Museum, Viyana.
Bu bağlamda sanat, yalnızca bilimsel dönüşümlerin bir yansıması değildir; aynı zamanda bilimsel devrimlerin açtığı boşluğu, belirsizliği ve insanın yalnızlık deneyimini görünür kılan bir ifade alanıdır. İnsanın evrende merkezi konumunu yitirmesi, Bruegel’in resimlerinde yüksek sesle dile getirilmeyen ama kalıcılığı hissedilen bir duyguya dönüşür: İnsanın evrende giderek kimsesizleştiği ve yalnız kaldığı hissine.