Toplama Noktasından Toplanma Noktasına
Adını ilham perilerinden (muse’lar) alan müzeler bugün artık çok çeşitli, çok sayıda ve çok kalabalıklar. Nicelikte artıyorlar, nitelikleri tartışmaya açık… Yarım asır öncesine kadar müze deyince aklımızdan geçen kelimeler şunlardı: medeniyet, gelenek, harabe, miras, anıt, kültür, toplama noktası, zamanın izi… Bugün bunların yanına, bazen de karşısına şu kavramları koyuyoruz: yenilik, geleneğin icadı, çağdaş mimari, geçicilik, anıtlaştırma, kültür endüstrisi, toplanma noktası, zamanın ruhu…
Uluslararası müzecilik tanımına göre kültür mirasımızın korunduğu ve sergilendiği, eğitimin hâlâ en temel amaç olduğu yerler olan müzeler, kâr amacı gütmeden topluma hizmet eden kalıcı kurumlardır. Eskiyen bu tanımın güncellenmesine ve erişilebilir, kapsayıcı, çeşitliliği ve sürdürülebilirliği teşvik eden müzelere ihtiyacımız olduğu açık.
Karşıtıyla Var Olan Müzeler
Doğumunda “nadire kabineleri”1 bulunan müzeler o günden bugüne tezadıyla var. Tek başınalıktan yola çıkıyor ama görünür olmak arzusuyla büyüyor. Bir kralın, bir oda dolusu tuhaf eşyaya bakarak varoluşu sorguladığını hayal edin: ne kadar yalnız ve ne kadar varlık içinde bir yokluk…
Nadire Kabineleri İçin Bir Örnek: Joseph Arnol, Kunstkammer der Regenburger Familie Dimpfel, 1688.
Bugün de müzeler, evrende her şeyin karşıtıyla var olduğu düşüncesine uygun biçimde hem kalabalıkların hem yalnızlıkların mekanı. Kimi ziyaretçi kalabalıklar içinde soyutlandığı bir tablonun önünde yalnız hissetmeyi değerli bulurken, kimi ziyaretçi kalabalıklar içinde daha az yalnız hissetmek için kültürel mekanlarda sosyalleşmeyi tercih ediyor.
Geçicilik ve kalıcılığın, durmanın ve hızla hareket etmenin yeri müzeler. Ben bir müzeyi yalnız gezmeyi severim mesela, kendi hızımla. Buradaki fiziki yalnızlık beni mutlu eder çünkü yalnızımdır ama etrafım sanat ve estetikle çevrilidir. Bazen bir eserinin önünde dakikalarca dururum, bazen hızla geçer giderim. Bazen okuduğum iki satır bilgi beni bir yerlere sürükler.
Bir antik kenti gezerken tarihin ağırlığı beni iyileştirir. Kocaman duvarlar arasında küçücük hissetmem, çokları gibi; aksine “neler gelmiş geçmiş, sana mı kalacak dünya” rahatlığına götürür beni bu his, iyileştirmelere kapı açar bu ağırlık. Geçici hissetmek iyi gelir.
Ama madalyonun diğer yüzü olduğunu bilirim: Estetik hazzın galip gelemediği bir çeşit yabancılaşma halini; toplum içinde yalnız hissetme duygusunu ve karşı çıkılamayan politikaların bireyi yalnızlaştırmasını da en çok müzeleri gezerken deneyimlerim.
Müzelerdeki Manevi Yalnızlığımız
Madalyonun bu yüzünde neler var derseniz:
Kültür politikalarının açık birer vitrini haline gelen;
Dizilerde parlatılan “ecdat yadigarlarının” uzun kuyruklar oluşturduğu;
Keyfi uygulamalarla müze-kartın “geçmediği” alanlarda ziyaretçiden yüksek bilet fiyatlarının talep edildiği;
Araştırmaya ve sorgulamaya her geçen gün daha kapalı yerler haline gelen müzeler var.
Toplumun aynası olan müzelerde temas ettiğimiz toplumun bilinçsizliği var.
Sosyal medya görünürlüğü dışında hiçbir gayesi olmayan gençlerin bağıra çağıra her köşede fotoğraf çekerken tek bir esere bile ilgiyle göz atmayışı var.
Her gün biraz daha küçültülen eser etiketleri, bir obje olmaktan öteye geçemeyen kültür mirasının en çarpıcı parçalarına yönelik bir körleşme var.
Müzeler birer eğlence mekanıdır, elbette keyif almak için ziyaret edilmelidir. Sessiz ve ölü mekanlar olmamalıdır. Ama bir müzenin ana maksadı toplumun eğitimidir. Sayısı her geçen gün azalan kültür yayıncılığında bile “müze gezerken kombininiz nasıl olmalı” başlıklı yazılar medyada kendisine yer bulabilirken türlü sebeplerle yıktırılan müzelerimiz üzerine yayın yapıl(a)mayışı müzelerin salt bir eğlence mekanı olmadığına işarettir.
Jean Baptiste D., Louvre Museum, 2020.
İçinizdeki Sanatçıyı Müzeye Götürün
Böyle hissettiğimiz için müzelerden vazgeçmeyeceğiz; aksine gezerken neden orada olduğumuzu yeniden hatırlayacağız. Bunun için neler yapabiliriz?
Julia Cameron, Sanatçının Yolu isimli kitabında 2, yaratıcılığı beslemenin bir yolu olarak içindeki sanatçıyla vakit geçir, der: Yaratıcılığını beslemek için içindeki sanatçıyı ilham verici bir yere götür, karşılaşmalara imkan tanı; çünkü sanat ilgi içinde doğar. En yaratıcı dürtülerimiz sanatla beslenir, sanat onların sığınağıdır. Bu sığınak bir müze değilse neresidir?
Müzeleri sadece yeni bir sergi açıldığında değil, yaratıcılığınızı beslemek için “öylesine” de gezebilirsiniz. Yüksek bilet fiyatları ile baş edebilmek için birçok özel müzenin saat ve gün kısıtı olan ücretsiz zamanlarını yakalayabilirsiniz. Vaktiniz varsa hafta içinde ve mümkün olan en erken saatte gezmeye gayret edebilirsiniz ki müzedeki “tek başınalık” hissi bir başka yerde bu haliyle gösteremez kendini…
Tamara Harhai, Dresden Museum, 2022.
Özellikle popüler bir müze ziyaret edecekseniz çılgın kalabalıktan uzaktaki seksiyonlardan başlamalısınız. Mesela Louvre’u gezecekseniz kalabalıkların yaptığı gibi Mona Lisa’dan başlamayın; en az tercih edilenden en rağbet görene doğru bir güzergah çizin. Profesyonel ziyaretçi olmak isterseniz ziyaretiniz öncesi görmeyi düşündüğünüz bölüm, eser ya da sanatçıların bir listesini hazırlayabilirsiniz. Böylece zaten bütün eserlerini görmeniz mümkün olmayan bir müzede mekanın ruhunu yakalamanız daha olası.
Mümkün olmayan bir müze demişken, eğer müze gezmeyi seviyorsanız, Ali Artun’un Mümkün Olmayan Müze’sini 3 mutlaka okumalısınız. Bu kitabı okuduktan sonra müzelere bambaşka bir gözle bakacaksınız ve ister Topkapı Sarayını ister dünyanın köklü müzelerinden bir başkasını gezin; algınız tamamen farklı olacak.
Ve son olarak müzelerden vazgeçmemelisiniz. Yapılan birçok araştırma, sayısız faydası dışında, müze gezmenin aidiyet duygusunu arttırdığını da gösteriyor. İlk müze ziyaretinizde etrafınıza yeni bir gözle bakmanız umuduyla…